Dọc theo các làng Xoan  Kim Đới, Thét, Phù Đức và An Thái thuộc xã Kim Đức và xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, ở đâu tôi cũng được người dân cho hay tường tận của sự tích câu Xoan. Một người bán hàng tạp hóa bên đường thôn Phù Đức tếu táo bảo, Xoan thực ra là lời hát “phục vụ bà đẻ”.

Những phường Xoan cổ

Bằng chứng là, thần tích của miếu Lãi Lèn (xã Kim Đức) còn ghi rõ khi vợ vua Hùng Vương mang thai đã lâu, tới ngày sinh nở, đau bụng mãi mà không sinh được. Có một người hầu gái bèn nói với vợ vua về nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa giỏi, hát hay… nên đón nàng về múa hát có thể làm đỡ đau và sinh nở được. Vợ vua bèn cho mời nàng Quế Hoa đến, và nàng Quế Hoa  đã cất tiếng hát và  múa. Lời hát, điệu múa của Quế Hoa đã làm cho vợ vua quên cả đau đớn và bà đã vượt cạn dễ dàng. Vua Hùng hết sức mừng rỡ, khen ngợi nàng Quế Hoa và những lời hát hay. Vua  truyền cho các con gái học lấy những lời hát, điệu múa nhịp nhàng ấy rồi đem phổ biến trong  cung đình.

Tâm sự với chúng tôi tại phường xoan Phù Đức, ông trùm Lê Xuân Ngũ, 75 tuổi, cho biết: “ Lời Xoan ngân nga trên đất Tổ hàng ngàn năm qua. Thời trước,  Xoan chỉ tồn tại được ở 18 làng quanh chân đền Hùng hợp với con số 18 đời vua Hùng. Và hiện nay chỉ có 4 phường Xoan tiêu biểu quanh đền Hùng là còn lưu giữ và hoạt động đúng với truyền thống. Ông trùm Ngũ cũng cho biết, đã có thời tưởng Xoan không còn nữa, hàng mấy chục năm, Xoan bặt tiếng, vì người ta cho rằng, hát Xoan chỉ phục vụ tầng lớp vua chúa, phong kiến.

Người dân sinh sống tại những làng Xoan cổ kể lại rằng, ngày xưa câu Xoan chỉ được hát nơi cửa đình, miếu mạo. Nhưng đến thời vào hợp tác xã, người ta đã cho phá đình để xây nhà trẻ, trại chăn nuôi…, vì thế mà câu Xoan bỗng hụt hẫng, những người già nhớ xoan chỉ biết ngâm nga với nhau khi nông nhàn, lúc “trà dư tửu hậu”.

Để gìn giữ Xoan, bố ông Ngũ, thời đó là ông trùm Chức đã phải bớt những chữ như “ vua, bụt”  trong lời hát và đưa lời mới vào. Ông Ngũ nhớ lại:  “ Năm 1957, bố tôi được viện Âm nhạc Việt Nam mời xuống Hà Nội để thu âm những làn điệu Xoan cổ vào băng đĩa, nhưng rồi hát Xoan cũng không phát triển được ở Phú Thọ... Mãi đến năm 1979, trên yêu cầu phải phục dựng những điệu hát dân ca cổ thì hátXoan mới được chú ý. Nhưng câu Xoan khi đó mới chỉ được hát trong lễ hội đền Hùng, lễ hội các làng Xoan cổ, chứ chưa được đi “ giao lưu” như ngày xưa, các phường hát Xoan thường đi hát hàng tháng trời quanh các làng, xã của vùng đất Tổ.

Thế giới vinh danh câu hát Xoan

Ở Phú Thọ hiện có 4 phường Xoan gốc với khoảng 120 người hát và biết hát Xoan, tuổi từ 80-104 tuổi có 30 người, 60-80 tuổi có 38 người, còn lại là dưới 60 tuổi, trong đó có 10 người hát được công nhận là nghệ nhân. Gốc của hát Xoan ở vùng Phú Thọ, sau hát Xoan lan tỏa đến các làng quê ở đôi bờ sông Lô, sông Hồng. Xuất phát từ 4 làng Xoan cổ, giờ câu hát Xoan đã xuất hiện ở nhiều làng quê ở Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Sơn Tây...

Tháng 11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên Chính phủ về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể, thuộc Tổ chức Khoa học Giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã chính thức công nhận hát Xoan (Phú Thọ) là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Điều này đã làm nức lòng nhiều người dân ở những làng Xoan cổ Phú Thọ.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch ở phường xoan An Thái cho hay, hát Xoan là loại hình nghệ thuật dân gian nên cách truyền dạy những làn điệu Xoan thường là truyền miệng. Bây giờ, những làn điệu hát Xoan cổ đã bị thất bản nhiều do ảnh hưởng từ các làn điệu hát dân ca khác như hát chèo, hát quan họ, hát trống quân… Ngày xưa, âm điệu trong hát Xoan hoàn toàn khác biệt không giống với bất cứ làn điệu dân ca nào, cho nên để hát Xoan đúng, đủ và mượt mà cần phải có thời gian tập luyện rất công phu...

Cũng theo bà Lịch, vào mỗi dịp Tết đến, xuân sang, các phường Xoan thường phải tập luyện từ trước rất lâu, rồi từ mùng 6 tháng giêng, phường Xoan lại sắm sửa khăn áo, tay nải lên đường để giao lưu, hát đối đáp cùng những phường Xoan khác trong vùng.

Đêm hát Xoan, hay còn gọi là đêm hát Ả đào bao giờ cũng được tổ chức ở trong đình, trước miếu chứ không có sân khấu. Đêm hát thường chia thành ba chặng, chặng một Hát múa mời vua về dự hội đình với dân làng, tiếp đó đến chặng Hát Quả cách gồm những bài hát chúc vua, những bài hát kể về lịch tiết, lịch sử và nghề nghiệp của cư dân lúa nước. Và cuối cùng là Hát trao duyên nam nữ giữa đào Xoan và trai các làng.

Những nghệ nhân già làng xoan Kim Đới cũng kể lại rằng, hát Xoan ở chặng ba đa phần là ứng khẩu, hát đối đáp, cho nên người giỏi hát Xoan phải là có giọng mượt mà và am hiểu chữ nghĩa. Nếu không rất dễ bị phường bạn chê cười. Theo tục, mỗi khi đào Xoan ném quả đúm ( chiếc khăn gói mấy miếng trầu) vào quan viên nào, quan viên đó phải hát được một câu Xoan, quan viên nào không hát được thì phải thuê tiền để người khác hát đối lại.
Khác với hát Quan họ, phường Xoan là một đội văn nghệ nghiệp dư của những người cùng trong làng, phần lớn là có quan hệ họ hàng bà con với nhau. Người đứng đầu phường Xoan là ông trùm phường. Ông trùm vừa là thầy dạy nghệ thuật hát Xoan, vừa là người tổ chức các cuộc trình diễn và lưu diễn của phường Xoan đi khắp các đình làng trong vùng. Theo hầu ông trùm để học Xoan là các kép con và những cô đào trẻ.

Ông Lê Xuân Ngũ, trùm phường xoan Phú Đức cho biết, từ năm 1990 trở lại đây, câu hát Xoan đã trở lại như ngày xưa theo đúng lệ hát được gìn giữ.  Hàng năm nhằm tiết đầu Xuân, khi các làng trên quê hương đất Tổ vào hội, đại diện mỗi làng thường gửi thiếp hồng, mời ông trùm Ngũ và phường Xoan của ông về diễn tại đình làng mình. Dẫn đầu cuộc  đi lưu diễn là ông trùm, theo sau là 2 kép con, một người ôm trống, một người ôm tráp. Trong tráp đựng những bản lời ca xoan viết bằng chữ Hán Nôm. Theo sau 2 kép con là 8 cô đào trẻ, tuổi mười tám, đôi mươi. Hành trang của các cô đào rất gọn nhẹ, tất cả được gói ghém trong chiếc khăn đen buộc thành tay nải đeo vai. Cuộc đi lưu diễn kéo dài hơn một tháng từ Phú Thọ về Vĩnh Phúc rồi sang Sơn Tây… Phường Xoan Phú Đức đến làng nào cũng được dân làng đón tiếp trọng thị và thành kính, vì biết rằng, những câu hát Xoan sẽ mang đến may mắn cho mọi người trong năm mới.

Ông trùm Ngũ tự hào kể, thời bố ông làm trùm phường Xoan mới chỉ đưa được làn điệu Xoan về Hà Nội để ghi âm, còn thế hệ ông bây giờ đã đưa Xoan ra đến tầm khu vực ASEAN. Năm 2005, phường xoan Phú Đức gồm 9 người được sang biểu diễn tại Bangkok ( Thái Lan) và đến giở thì hát Xoan đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

    Đặng Tuân

Box: Ông Hà Kế San, Phó chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ cho biết, để bảo tồn làn điệu dân ca hát Xoan, trước mắt tỉnh Phú Thọ sẽ  duy trì thường xuyên tổ chức hoạt động của 4 phường xoan gốc: Kim Đới, Thét, Phù Đức và An Thái thuộc xã Kim Đức và xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì. Tiếp đó sẽ mở chuyên mục dạy hát dân ca Xoan trên sóng phát thanh truyền hình Tỉnh; tổ chức các lớp truyền dạy hát Xoan, đưa hát Xoan vào trường học; phục hồi các di tích lịch sử văn hóa tại các địa phương có hát Xoan truyền thống để duy trì thói quen hát Xoan nơi sân đình của người dân.  Bên cạnh đó, Tỉnh cũng dự định tổ chức các cuộc liên hoan, giao lưu, hội thi, hội diễn để giới thiệu hát Xoan tới đông đảo quần chúng nhân dân; lập các dự án phát triển du lịch, gắn hát Xoan với các tour, tuyến du lịch về miền đất Tổ Hùng Vương.



Chú thích ảnh:
Ảnh 1: Ông trùm phường xoan Phú Đức Lê Xuân Ngũ kể về những nỗi thăng trầm của câu xoan Phú Thọ.
Ảnh 2 : Một đêm hát Xoan trong đình làng (Tư liệu)
Ảnh 3 : Biểu diễn hát Xoan ở bảo tàng Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ (Tư liệu)